Güneş ve Ay Tutulması Nasıl Oluşur? Farkları, Türleri ve Güvenli İzleme

Tutulma haberleri her çıktığında aynı sorular sorulur: Güneş tutulması ile ay tutulması arasındaki fark ne? Neden her dolunayda ay tutulması olmuyor? Kanlı ay neden kırmızı? Bu rehberde tutulmaların nasıl oluştuğunu, türlerini ve güvenle nasıl izleneceğini NASA'nın açıklamalarına dayanarak anlatıyoruz. Türkiye'den en son ve en yakın görülecek tutulmaların tarih ve saatlerini arıyorsanız Türkiye'den görülen tutulmalar sayfasına geçebilirsiniz.

Tutulma Nedir? Tam Gölge ve Yarı Gölge

Tutulma, Güneş, Dünya ve Ay'ın gökyüzünde aynı doğru üzerine dizilmesiyle bir gök cisminin diğerinin gölgesinde kalmasıdır. Güneş bir nokta değil, geniş bir ışık kaynağı olduğu için her gölgenin iki bölgesi vardır:

• Tam gölge (umbra): Güneş ışığının tamamen engellendiği koyu iç bölge.
• Yarı gölge (penumbra): Güneş ışığının yalnızca bir kısmının engellendiği soluk dış bölge.

Hangi tür tutulmayı gördüğünüz, sizin ya da Ay'ın bu iki gölge bölgesinden hangisinin içinde kaldığına bağlıdır.

Güneş Tutulması Nasıl Oluşur?

Güneş tutulmasında Ay, Güneş ile Dünya'nın arasına girer ve Ay'ın gölgesi Dünya'ya düşer. Ay'ın Güneş ile Dünya arasında olduğu evre yeni aydır; bu yüzden güneş tutulmaları yalnızca yeni ayda yaşanır. Ay'ın gölgesi Dünya yüzeyinde dar bir şerit çizdiği için tam tutulmayı yalnızca bu şeridin içindekiler görür, çevredeki geniş bölgeden ise parçalı görünür.

Güneş ile Ay'ın gökyüzünde neredeyse aynı büyüklükte görünmesi bir rastlantıdır: NASA'nın ifadesiyle Güneş, Ay'dan yaklaşık 400 kat büyüktür ama yaklaşık 400 kat da uzaktadır. Bu denge sayesinde Ay, Güneş'in parlak yüzeyini tam olarak örtebilir.

Güneş tutulmasının türleri

• Tam güneş tutulması: Ay, Güneş'in yüzeyini tamamen kapatır. Gündüz birkaç dakikalığına alacakaranlığa döner ve Güneş'in dış atmosferi olan taç (korona) görünür. Örneğin 2 Ağustos 2027'deki tam tutulmada en uzun tam evre 6 dakika 23 saniye sürecek.
• Halkalı güneş tutulması: Ay, yörüngesinin Dünya'ya en uzak noktasına (apoje) yakınken Güneş'in önünden geçer. Biraz küçük göründüğü için Güneş'i tam örtemez ve etrafında parlak bir halka kalır. 6 Şubat 2027 tutulması bu türdendir.
• Parçalı güneş tutulması: Dizilim tam olmadığında ya da tam gölge şeridinin dışında kaldığınızda Güneş'in yalnızca bir kısmı kapanır ve hilal şeklinde görünür.
• Hibrit (karma) tutulma: Dünya'nın yüzeyi kavisli olduğu için aynı tutulma, gölgenin geçtiği yolun bir kısmında halkalı, bir kısmında tam olarak görülebilir. En nadir türdür.

Ay Tutulması Nasıl Oluşur?

Ay tutulmasında bu kez Dünya, Güneş ile Ay'ın arasına girer ve Dünya'nın gölgesi Ay'ın üzerine düşer. Ay'ın Güneş'in tam karşısında olduğu evre dolunaydır; bu yüzden ay tutulmaları yalnızca dolunayda yaşanır. Güneş tutulmasının aksine ay tutulması, o sırada Ay'ın ufkun üzerinde olduğu her yerden görülür. NASA'ya göre her ay tutulması Dünya'nın yarısından izlenebilir.

Ay tutulmasının türleri

• Tam ay tutulması: Ay, Dünya'nın tam gölgesine bütünüyle girer ve kızıl-turuncu bir renge bürünür.
• Parçalı ay tutulması: Ay, tam gölgenin yalnızca bir kısmından geçer; Ay'ın bir bölümü kararırken geri kalanı aydınlık kalır.
• Yarı gölge ay tutulması: Ay yalnızca soluk yarı gölgeden geçer. Kararma o kadar hafiftir ki çoğu zaman fark edilmez. 2027'deki üç ay tutulmasının üçü de bu türdendir.

Kanlı ay neden kırmızı görünür?

Tam ay tutulmasında Ay tamamen kararmaz; bakır kırmızısı bir renge döner. Bunun sebebi, gökyüzünü mavi ve gün batımını kırmızı gösteren olayla aynıdır: Rayleigh saçılması. Güneş ışığı Dünya atmosferinden geçerken kısa dalga boylu mavi ışık saçılır, uzun dalga boylu kırmızı ve turuncu ışık ise atmosferde kırılarak gölgenin içine, yani Ay'a ulaşır. NASA bunu, dünyadaki bütün gün doğumları ve gün batımlarının Ay'a yansıması olarak anlatır. Atmosferde toz veya bulut ne kadar fazlaysa Ay o kadar koyu kırmızı görünür. “Kanlı ay” adı buradan gelir.

Güneş Tutulması ile Ay Tutulması Arasındaki Farklar

Neden Her Ay Tutulma Olmaz?

Her ay bir yeni ay ve bir dolunay yaşandığına göre her ay bir güneş ve bir ay tutulması olması beklenirdi. Olmamasının sebebi Ay'ın yörüngesinin, Dünya'nın Güneş etrafındaki yörünge düzlemine göre yaklaşık 5 derece eğik olmasıdır. Çoğu ay, yeni ay ya da dolunay anında Ay bu düzlemin biraz üstünde veya altında kalır ve gölgeler birbirini ıskalar.

Tutulma için Ay'ın, yörüngesinin Dünya'nın yörünge düzlemini kestiği iki noktadan birine (astrolojide Ay düğümleri denen noktalar) yakın olması gerekir. Bu koşul yılda iki kez, yaklaşık altı ay arayla gelen tutulma mevsimlerinde sağlanır. Bu yüzden tutulmalar genellikle çift gelir: iki hafta arayla bir güneş ve bir ay tutulması. NASA'ya göre bir yılda iki ile beş arasında güneş tutulması yaşanır.

Tutulmalar ayrıca yaklaşık 18 yıl 11 gün 8 saatlik (6.585,3 gün) bir döngüyle benzer geometride tekrar eder. Babil gökbilimcilerinden beri bilinen bu döngüye Saros denir. Bir Saros sonra benzer bir tutulma olur ama yaklaşık sekiz saatlik fark yüzünden Dünya'nın farklı bir bölgesinden görülür.

Tutulma Nasıl Güvenle İzlenir?

Güneş tutulması

• Normal güneş gözlüğü güvenli değildir. NASA, ne kadar koyu olursa olsun güneş gözlüğünün Güneş'e bakmak için güvenli olmadığını vurgular.
• ISO 12312-2 standardında tutulma gözlüğü kullanın. Çizik, delik ya da yıpranma varsa kullanmayın.
• Dolaylı yöntemler güvenlidir. Kartona açılmış küçük bir delikle Güneş'in görüntüsünü yere ya da başka bir kartona düşürebilirsiniz (iğne deliği projeksiyonu).
• Dürbün, teleskop veya telefon kamerasıyla filtresiz bakmayın. Bu aletler ışığı yoğunlaştırır, göze kalıcı zarar verebilir.
• Tek istisna tam evredir. Ay Güneş'i tamamen örttüğü birkaç dakikada gözlük çıkarılabilir; ilk parlak ışık göründüğü anda yeniden takılmalıdır. Parçalı ve halkalı tutulmalarda bu istisna yoktur.

Ay tutulması

Ay tutulmasını izlemek için özel bir ekipman gerekmez; çıplak gözle güvenle izlenir. Dürbün ya da küçük bir teleskop Ay yüzeyindeki renk geçişlerini daha net gösterir. Tam evre dolunayın en karanlık anlarından biridir; şehir ışıklarından uzak, açık ufuklu bir yer seçmek deneyimi güzelleştirir.

Sıradaki Tutulmalar ve Astrolojideki Yeri

2027'de beş tutulma var: 6 Şubat halkalı güneş tutulması, 20 Şubat, 18 Temmuz ve 17 Ağustos yarı gölge ay tutulmaları ve 2 Ağustos tam güneş tutulması. 2 Ağustos tutulmasının en uzun anı Mısır ve Kızıldeniz yakınlarında yaşanacak. Hangisinin Türkiye'den hangi saatte görüleceğini Türkiye'den görülen tutulmalar ve 2027 tutulmaları sayfalarında şehir şehir bulabilirsiniz.

Astrolojide tutulmalar, düştükleri burç ve dereceye göre yorumlanan, değişim ve kapanış temalarıyla ilişkilendirilen dönemlerdir. Bu yorumlar sembolik bir gelenektir ve yukarıda anlatılan gökbilimsel olaydan ayrı tutulmalıdır: tutulmanın nasıl oluştuğu ölçülebilir bir gerçektir, astrolojik anlamı ise bir yorum çerçevesidir.

Sık Sorulan Sorular